Atopowe zapalenie skóry, w skrócie AZS, jest przewlekłą chorobą zapalną skóry przebiegającą z okresami poprawy i zaostrzeń. Jednym z jej najbardziej charakterystycznych objawów jest uporczywy świąd, któremu często towarzyszą suchość, zaczerwienienie i zmiany wypryskowe. Choroba może rozpocząć się już w dzieciństwie, ale występuje również u osób dorosłych.
AZS nie jest po prostu „alergią skórną”. Na rozwój choroby wpływa kilka współdziałających mechanizmów: nieprawidłowa funkcja bariery naskórkowej, predyspozycja genetyczna, zaburzenia odpowiedzi immunologicznej oraz czynniki środowiskowe. Zaburzona bariera skóry zwiększa utratę wody oraz podatność skóry na działanie czynników drażniących i środowiskowych, co może sprzyjać nasileniu stanu zapalnego.
AZS a egzema – czy to to samo?
W języku potocznym AZS bywa również określane jako egzema, jednak nie są to pojęcia całkowicie tożsame. Egzema lub wyprysk to szersze określenie zmian zapalnych skóry. Atopowe zapalenie skóry jest jednym z ich rodzajów, dlatego nie każda swędząca i zaczerwieniona zmiana skórna oznacza AZS.
Jak wygląda atopowe zapalenie skóry?
Obraz AZS może różnić się w zależności od wieku pacjenta, nasilenia choroby i lokalizacji zmian. Najbardziej typowy jest świąd – często na tyle intensywny, że prowadzi do drapania, uszkadzania naskórka i pogorszenia jakości snu. Charakterystyczna jest również nadmierna suchość skóry.
W okresie zaostrzenia mogą pojawić się zaczerwienienie, grudki, powierzchowne nadżerki i sączenie. Przy długotrwałym przebiegu skóra może stać się pogrubiała, szorstka i wyraźniej pobruzdowana. Jest to efekt przewlekłego stanu zapalnego i powtarzającego się drapania.
Lokalizacja zmian może zmieniać się wraz z wiekiem. U niemowląt i młodszych dzieci często zajęta jest twarz, natomiast u starszych dzieci typowe są między innymi okolice zgięć łokciowych i podkolanowych. U dorosłych zmiany mogą obejmować m.in. twarz, szyję, powieki, dłonie i okolice zgięciowe. Samo miejsce występowania zmian nie wystarcza jednak do rozpoznania choroby. Wyprysk na dłoniach może mieć charakter atopowy, kontaktowy lub drażniący, a zmiany na owłosionej skórze głowy wymagają różnicowania m.in. z łojotokowym zapaleniem skóry. Rozpoznanie powinno więc uwzględniać cały obraz kliniczny, a nie pojedynczy objaw.
Skąd bierze się świąd w AZS?
Świąd nie jest wyłącznie skutkiem przesuszenia skóry. W AZS bierze w nim udział zarówno uszkodzenie bariery naskórkowej, jak i proces zapalny oraz związane z nim mediatory oddziałujące na zakończenia nerwowe w skórze. Drapanie przynosi chwilową ulgę, ale jednocześnie jeszcze bardziej uszkadza naskórek. Powstaje w ten sposób charakterystyczne „błędne koło świąd-drapanie”.
Z tego powodu skuteczne leczenie AZS nie polega wyłącznie na „natłuszczaniu skóry”. Konieczne jest jednoczesne ograniczenie stanu zapalnego, odbudowa bariery naskórkowej i – jeśli to możliwe – identyfikacja czynników nasilających chorobę.
Jak rozpoznaje się AZS?
Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry jest przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym. Dermatolog bierze pod uwagę charakter zmian, ich lokalizację, przewlekły lub nawrotowy przebieg, nasilenie świądu, suchość skóry oraz wywiad dotyczący chorób atopowych występujących u pacjenta i jego rodziny.
Nie istnieje pojedyncze badanie krwi, którego nieprawidłowy wynik potwierdzałby AZS. Podwyższone stężenie IgE może występować u części pacjentów, ale nie jest swoiste dla atopowego zapalenia skóry i samo w sobie nie stanowi podstawy rozpoznania.
Podobnie wygląda kwestia badań alergologicznych. Szerokie wykonywanie paneli alergicznych u każdego pacjenta z AZS nie jest zalecane. Diagnostyka alergologiczna powinna wynikać z wywiadu i konkretnych podejrzeń klinicznych – na przykład powtarzalnej reakcji po kontakcie z określonym pokarmem lub innym alergenem. Dodatni wynik testu świadczący o uczuleniu nie zawsze oznacza, że dany alergen rzeczywiście odpowiada za zaostrzenia zmian skórnych.
Jeżeli obraz choroby jest nietypowy albo zmiany nie reagują na prawidłowo prowadzone leczenie, wskazana może być ponowna ocena rozpoznania i poszukiwanie innych chorób współistniejących lub naśladujących AZS. W zależności od obrazu klinicznego bierze się wtedy pod uwagę m.in. alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, łuszczycę, zakażenia skóry, świerzb czy inne choroby zapalne. W wybranych przypadkach pomocne mogą być testy płatkowe, badanie mikologiczne lub biopsja skóry.
W jaki sposób leczyć atopowe zapalenie skóry?
Leczenie dobiera się do wieku pacjenta, lokalizacji zmian, ich rozległości, częstotliwości nawrotów oraz wpływu choroby na codzienne funkcjonowanie. Nie istnieje jeden schemat odpowiedni dla wszystkich osób z AZS.
Podstawą codziennego postępowania pozostaje regularna pielęgnacja preparatami nawilżającymi i natłuszczającymi, które ograniczają utratę wody i wspierają funkcję bariery naskórkowej. Ważne jest również delikatne oczyszczanie skóry i unikanie indywidualnie rozpoznanych czynników drażniących.
W okresach aktywnego stanu zapalnego stosowane są m.in. miejscowe glikokortykosteroidy. W zależności od lokalizacji zmian, wieku pacjenta i przebiegu choroby lekarz może zastosować również miejscowe inhibitory kalcyneuryny lub inne miejscowe leki przeciwzapalne. Wybór preparatu i sposób jego stosowania powinny być dostosowane do nasilenia choroby, okolicy ciała i indywidualnej sytuacji pacjenta. W umiarkowanym i ciężkim AZS, szczególnie gdy leczenie miejscowe nie pozwala uzyskać odpowiedniej kontroli choroby, możliwości terapeutyczne są obecnie znacznie szersze niż jeszcze kilka lat temu. W określonych przypadkach stosuje się fototerapię, leki biologiczne oraz inhibitory kinaz JAK. Dobór leczenia systemowego wymaga oceny dermatologicznej, uwzględnienia wieku, chorób współistniejących, dotychczasowego leczenia i profilu bezpieczeństwa danego leku. Ogólnoustrojowe glikokortykosteroidy nie są zalecane jako rutynowe leczenie AZS. W szczególnych sytuacjach lekarz może rozważyć ich krótkotrwałe zastosowanie, jednak nie stanowią one standardowego rozwiązania w długoterminowej kontroli choroby.
Nie powinno się natomiast automatycznie stosować antybiotyków lub środków antyseptycznych przy każdym zaostrzeniu AZS. Leczenie przeciwdrobnoustrojowe ma uzasadnienie wtedy, gdy lekarz stwierdzi cechy zakażenia.
Kiedy z AZS zgłosić się do dermatologa?
Konsultację warto rozważyć nie tylko wtedy, gdy zmiany są bardzo nasilone. Pomoc dermatologa jest wskazana również przy zmianach nawracających, trudnych do jednoznacznego rozpoznania albo takich, które nie ustępują mimo prawidłowej pielęgnacji.
Do konsultacji powinny skłonić szczególnie: nasilony lub uporczywy świąd, nawracające stany zapalne skóry, problemy ze snem spowodowane świądem, zmiany obejmujące twarz, powieki lub dłonie, rozległy wyprysk oraz brak poprawy po dotychczasowym leczeniu. Oceny lekarskiej wymagają także zmiany z cechami wtórnego zakażenia, takimi jak nasilony ból, sączenie, ropne strupy lub szybko postępujące pogorszenie stanu skóry. Pilnej konsultacji wymagają szybko pojawiające się bolesne pęcherzyki, nadżerki lub charakterystyczne drobne „wydrążone” zmiany, zwłaszcza gdy towarzyszą im gorączka lub złe samopoczucie. Mogą one wskazywać na wyprysk opryszczkowy (eczema herpeticum), czyli poważne zakażenie wirusem opryszczki wymagające szybkiego leczenia.
Pacjenci z Poznania i okolic mogą skorzystać z konsultacji dermatologicznej w VITASPOT. Zachęcamy do zapoznania się z zakresem diagnostyki i leczenia na stronie poświęconej Dermatologii w VITASPOT.
Konsultacje prowadzi m.in. lek. Katarzyna Waligóra-Dziwak – dermatolog, wenerolog i dermatolog dziecięcy.
Czy AZS można wyleczyć całkowicie?
Atopowe zapalenie skóry ma charakter przewlekły i skłonność do nawrotów, dlatego w praktyce celem leczenia jest uzyskanie możliwie długiej kontroli choroby: wyciszenie zmian zapalnych i świądu, odbudowa bariery skórnej oraz ograniczenie kolejnych zaostrzeń.
U części dzieci wraz z wiekiem objawy mogą ulec znacznemu osłabieniu lub ustąpić, ale u innych choroba utrzymuje się albo ponownie ujawnia w wieku dorosłym. Dlatego leczenie powinno być dostosowywane do aktualnego przebiegu choroby, zamiast ograniczać się jedynie do reagowania na najbardziej nasilone zaostrzenia.
Autor : Zespół VITASPOT
Bibliografia
- American Academy of Dermatology (AAD). Atopic dermatitis clinical guideline – aktualne wytyczne dotyczące diagnostyki oraz leczenia miejscowego i systemowego AZS, w tym aktualizacja 2025 [Źródło]
- EuroGuiDerm. EuroGuiDerm Guideline on Atopic Eczema – aktualne europejskie wytyczne dotyczące postępowania w atopowym zapaleniu skóry, 2026. [Źródło]
- Sidbury R., Alikhan A., Bercovitch L. i wsp. Guidelines of care for the management of atopic dermatitis in adults with topical therapies. Journal of the American Academy of Dermatology. 2023;89(1)–e20. [Źródło]
- Singh A.M., Anvari S., Hauk P. i wsp. Atopic Dermatitis and Food Allergy: Best Practices and Knowledge Gaps. American Academy of Allergy, Asthma & Immunology (AAAAI), 2022. [Źródło]
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Secondary bacterial infection of eczema and other common skin conditions: antimicrobial prescribing. NICE Guideline NG190. [Źródło]
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Atopic eczema in under 12s: diagnosis and management. NICE Clinical Guideline CG57 – m.in. rozpoznawanie i pilne postępowanie w eczema herpeticum. [Źródło]
