Zapalenie zatok – objawy, leczenie i kiedy zgłosić się do laryngologa?

Czym jest zapalenie zatok przynosowych?

Zatoki przynosowe to wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach czaszki, połączone z jamą nosową wąskimi kanałami, przez które odpływa wydzielina. Wyściela je błona śluzowa, ta sama, która pokrywa jamy nosa. Odpowiada ona za nawilżanie i ogrzewanie powietrza, a także za oczyszczanie wdychanego powietrza z drobnych zanieczyszczeń i drobnoustrojów. Sprawny transport śluzu w kierunku ujścia zatok sprawia, że w zdrowych warunkach zatoki pozostają wentylowane i wolne od zalegającej wydzieliny.

Problem zaczyna się wtedy, gdy dochodzi do obrzęku błony śluzowej. Ujścia zatok zwężają się lub całkowicie zamykają, wydzielina przestaje swobodnie odpływać, a w zamkniętej, ciepłej przestrzeni rozwija się stan zapalny. To właśnie ten mechanizm odpowiada za większość objawów odczuwanych przez pacjenta, od uczucia rozpierania po ból zatok nasilający się przy pochylaniu.

W praktyce klinicznej wyróżnia się dwie główne postacie choroby. Objawy ostrego zapalenia zatok trwają krócej niż 12 tygodni i całkowicie ustępują. O przewlekłym zapaleniu zatok mówimy wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się powyżej 12 tygodni mimo prowadzonego leczenia. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, ponieważ obie postacie wymagają innego postępowania, innego czasu terapii i innej diagnostyki.

Przyczyny zapalenia zatok

Zrozumienie przyczyny zapalenia jest punktem wyjścia do sensownego leczenia. Inaczej postępuje się bowiem w zwykłej infekcji sezonowej, inaczej w chorobie o podłożu alergicznym, a jeszcze inaczej wtedy, gdy problemem jest budowa anatomiczna nosa. Wielu pacjentów przez lata leczy objawy, nie zadając pytania, dlaczego dolegliwości wciąż wracają. Tymczasem to właśnie odpowiedź na to pytanie decyduje o tym, czy uda się przerwać błędne koło nawrotów.

Najczęstszą przyczyną zapalenia zatok są infekcje wirusowe, zwykle towarzyszące zwykłemu przeziębieniu. Wirus uszkadza nabłonek, wywołuje obrzęk błony śluzowej nosa i upośledza odpływ wydzieliny, tworząc warunki sprzyjające rozwojowi stanu zapalnego. Dopiero na tak przygotowanym podłożu bakterie mogą kolonizować zatoki i przekształcić infekcję wirusową w bakteryjne zapalenie zatok. Dlatego ostre zapalenie zatok o podłożu wirusowym bywa mylnie utożsamiane z zakażeniem bakteryjnym, choć oba różnią się przebiegiem i sposobem leczenia.

Poza wirusami i bakteriami do rozwoju choroby przyczynia się wiele innych czynników. Do najczęściej wymienianych należą:

• Reakcje alergiczne – alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa podtrzymuje obrzęk i sprzyja przejściu choroby w postać przewlekłą. Alergie należą do częstych przyczyn przewlekłego zapalenia zatok.
• Skrzywienie przegrody nosowej – nieprawidłowo ustawiona przegroda nosowa zaburza przepływ powietrza i odpływ wydzieliny, przez co skrzywienie przegrody zwiększa ryzyko nawracających infekcji.
• Polipy nosa – łagodne twory wywodzące się z błony śluzowej blokują ujścia zatok i podtrzymują proces zapalny.
• Grzybicze zapalenie zatok – występuje rzadko, głównie u osób z osłabioną odpornością, na przykład po leczeniu immunosupresyjnym, choć niektóre postacie (np. alergiczne grzybicze zapalenie zatok) występują również u osób immunokompetentnych. 
• Choroby współistniejące – astma, refluks żołądkowo-przełykowy czy zaburzenia ruchomości rzęsek utrudniają oczyszczanie zatok.
• Czynniki drażniące – dym tytoniowy, suche powietrze i zanieczyszczenia osłabiają naturalne mechanizmy obronne błony śluzowej.

Warto zauważyć, że u wielu pacjentów przyczyną zapalenia jest kilka nakładających się czynników jednocześnie. Alergik ze skrzywioną przegrodą nosową będzie chorował częściej i dłużej niż osoba bez tych obciążeń, nawet przy tej samej infekcji wirusowej. Podobnie osoba z polipami nosa może reagować na sezonowe przeziębienie znacznie gwałtowniej niż jej otoczenie. Właśnie dlatego przy nawracających dolegliwościach lekarz nie ogranicza się do leczenia doraźnego, tylko szuka czynnika, który utrzymuje chorobę. Ustalenie tego czynnika bywa ważniejsze niż kolejne opakowanie leków bez recepty.

Zapalenie zatok objawy – jak rozpoznać infekcję?

Objawy zapalenia zatok wynikają głównie z dwóch zjawisk: niedrożności nosa oraz zalegania wydzieliny w zamkniętej przestrzeni. Podejrzenie ostrego zapalenia zatok przynosowych wysuwa się, gdy występują co najmniej dwa objawy, a jednym z nich jest zatkany nos lub wydzielina z nosa. Pozostałe dolegliwości mają charakter uzupełniający, ale to często one najbardziej dokuczają pacjentowi. Poniżej opisano typowe objawy, które najczęściej skłaniają do wizyty u lekarza.

Do najbardziej charakterystycznych dolegliwości należą:

• uczucie zatkanego nosa i niedrożność nosa utrudniająca oddychanie,
• ból zatok oraz uczucie ucisku w okolicy twarzy, czoła i nasady nosa,
• ból głowy nasilający się przy pochylaniu się do przodu,
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, często z towarzyszącym kaszlem,
• gęsta, ropna lub śluzowo-ropna wydzielina z nosa,
• osłabienie węchu, a niekiedy całkowita utrata węchu,
• nieświeży oddech,
• gorączka oraz ogólne osłabienie, zwłaszcza w ostrej fazie choroby.

Ból związany z zapaleniem zatok szczękowych bywa mylony z bólem zębów, ponieważ zatoki szczękowe sąsiadują bezpośrednio z korzeniami zębów górnej szczęki. Pacjent trafia wtedy najpierw do stomatologa, choć uzębienie pozostaje zdrowe. Z kolei zapalenie zatok czołowych daje dolegliwości zlokalizowane w okolicy czoła i między brwiami, a zapalenie zatok sitowych w okolicy wewnętrznych kącików oczu. Lokalizacja bólu bywa więc pomocną wskazówką, choć nigdy nie zastępuje badania laryngologicznego.

Objawy przewlekłego zapalenia zatok mają zwykle łagodniejszy, lecz bardziej uporczywy charakter. Dominuje długotrwały katar, stale zatkany nos, przewlekły ból głowy i upośledzenie węchu utrzymujące się tygodniami. Gorączka najczęściej nie występuje, za to pojawia się przewlekłe zmęczenie, problemy ze snem i pogorszenie koncentracji. Częstość występowania przewlekłego zapalenia zatok w populacji szacuje się na kilka procent, więc jest to problem naprawdę powszechny. Jeśli objawy trwają dłużej, niż powinny, albo wracają kilka razy w roku, warto skonsultować je z lekarzem zamiast przedłużać leczenie objawowe na własną rękę.

Jak przebiega diagnostyka zapalenia zatok?

Rozpoznanie ostrego zapalenia zatok w większości przypadków opiera się na wywiadzie i badaniu laryngologicznym. Lekarz pyta o czas trwania dolegliwości, ich charakter oraz ewentualne pogorszenie po początkowej poprawie, co bywa sygnałem nadkażenia bakteryjnego. Następnie ocenia błonę śluzową nosa, obecność i wygląd wydzieliny oraz drożność przewodów nosowych. W gabinecie laryngologicznym pomocna jest endoskopia, która pozwala obejrzeć okolice ujść zatok niedostępne w zwykłym badaniu.

Badania obrazowe rezerwuje się dla sytuacji trudniejszych i nie wykonuje się ich rutynowo. Tomografia komputerowa pozostaje podstawowym badaniem w diagnostyce przewlekłego zapalenia zatok oraz przy planowaniu leczenia chirurgicznego, ponieważ dokładnie pokazuje budowę zatok i zakres zmian. Rezonans magnetyczny stosuje się rzadziej, głównie przy podejrzeniu powikłań lub zmian w tkankach miękkich. Klasyczne zdjęcie rentgenowskie zatok straciło znaczenie i nie jest obecnie zalecane.

Gdy dolegliwości nawracają, sensowne bywa poszerzenie diagnostyki o testy alergiczne, które pozwalają ustalić czynnik wywołujący reakcję. U części pacjentów wykonuje się także badanie wydzieliny lub ocenę odporności. Zakres badań zawsze dobiera się indywidualnie, zależnie od obrazu klinicznego i historii choroby.

Zapalenie zatok – leczenie farmakologiczne

Leczenie zapalenia zatok zależy od postaci choroby, jej przyczyny oraz nasilenia objawów. Ostre zapalenie zatok o podłożu wirusowym zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni, dlatego podstawą pozostaje leczenie objawowe. Jego celem jest zmniejszenie obrzęku, ułatwienie odpływu zalegającej wydzieliny i złagodzenie bólu. Dobór preparatów oraz czas terapii powinny jednak zostać ustalone przez lekarza, ponieważ nie każdy lek dostępny bez recepty jest bezpieczny przy dłuższym stosowaniu.

W leczeniu farmakologicznym wykorzystuje się przede wszystkim następujące grupy preparatów:

1. Leki przeciwbólowe oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne – łagodzą ból i obniżają gorączkę.
2. Glikokortykosteroidy donosowe – ograniczają obrzęk błony śluzowej i udrażniają ujścia zatok; mają szczególne znaczenie w leczeniu przewlekłego zapalenia zatok.
3. Leki obkurczające naczynia błony śluzowej – doraźnie zmniejszają uczucie zatkanego nosa, ale nie powinny być stosowane dłużej niż kilka dni ze względu na ryzyko efektu odbicia.
4. Preparaty do płukania nosa solą fizjologiczną lub roztworami hipertonicznymi – oczyszczają jamy nosa i wspierają działanie pozostałych leków.
5. Antybiotyki – zarezerwowane dla potwierdzonego bakteryjnego zapalenia zatok; nie działają na infekcje wirusowe, dlatego o ich włączeniu decyduje wyłącznie lekarz.

Leczenie przewlekłego zapalenia zatok jest zwykle długotrwałe i trwa co najmniej 12 tygodni. Opiera się przede wszystkim na regularnym stosowaniu glikokortykosteroidów donosowych oraz płukaniu jam nosa solą fizjologiczną, prowadzonym systematycznie, a nie tylko w okresach nasilenia objawów. W wybranych postaciach przewlekłego zapalenia zatok przynosowych z polipami, opornych na leczenie zachowawcze, stosuje się leki biologiczne, które celowanie hamują proces zapalny. Gdy leczenie farmakologiczne nie przynosi poprawy, rozważa się leczenie chirurgiczne, najczęściej endoskopową operację zatok przywracającą prawidłowy odpływ wydzieliny. Decyzję o zabiegu podejmuje laryngolog na podstawie obrazu klinicznego oraz wyniku tomografii komputerowej, a sama operacja nie zwalnia pacjenta z dalszego leczenia zachowawczego.

Zapalenie zatok – leczenie domowe

Domowe sposoby cieszą się dużym zaufaniem pacjentów i rzeczywiście potrafią przynieść wyraźną ulgę. Nie zastępują one jednak konsultacji lekarskiej ani leczenia farmakologicznego, zwłaszcza gdy objawy się przedłużają. Najrozsądniej traktować je jako uzupełnienie postępowania ustalonego wcześniej ze specjalistą. Taka kolejność ma znaczenie, ponieważ pod maską zwykłego kataru może kryć się alergia, polipy nosa albo infekcja wymagająca leczenia celowanego.

Do metod, które łagodzą dolegliwości i wspierają leczenie zachowawcze, należą:

• Regularne płukanie nosa i płukanie zatok solą fizjologiczną – usuwa zalegającą wydzielinę z jamy nosa, nawilża błonę śluzową i poprawia jej pracę.
• Nawilżanie powietrza – wilgotne powietrze w sypialni ułatwia oddychanie i zmniejsza uczucie wysuszenia śluzówki, szczególnie w sezonie grzewczym.
• Inhalacje, także z dodatkiem olejków eterycznych – u części osób przynoszą ulgę, choć wymagają ostrożności u alergików, dzieci i osób z astmą. Dowody na skuteczność inhalacji parowych olejkami są ograniczone.
• Ciepłe okłady na okolicę czoła i policzków – łagodzą uczucie ucisku i ból zatok.
• Odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i sen z lekko uniesioną głową – wspierają organizm w walce z infekcją i ułatwiają nocny odpływ wydzieliny.
• Unikanie dymu tytoniowego – ogranicza dodatkowe podrażnienie błony śluzowej nosa.

Skuteczność tych metod zależy od systematyczności, a nie od intensywności. Płukanie nosa raz na kilka dni niewiele zmieni, natomiast wykonywane regularnie potrafi zauważalnie zmniejszyć nasilenie objawów. Warto też zachować zdrowy sceptycyzm wobec porad krążących w internecie, ponieważ część z nich, jak agresywne inhalacje gorącą parą u małych dzieci, może przynieść więcej szkody niż pożytku. Jeśli mimo domowego postępowania dolegliwości utrzymują się lub narastają, jest to wyraźny sygnał, że potrzebna jest ocena lekarska. Samodzielne przedłużanie takiego leczenia bywa najczęstszym powodem, dla którego pacjenci trafiają do laryngologa dopiero po kilku miesiącach.

Kiedy z zapaleniem zatok warto zgłosić się do laryngologa?

Większość infekcji zatok mija bez powikłań i nie wymaga specjalistycznej interwencji. Są jednak sytuacje, w których zwłoka bywa ryzykowna, a samodzielne leczenie opóźnia rozpoznanie właściwej przyczyny. Granicą, o której warto pamiętać, jest czas trwania objawów oraz ich dynamika, zwłaszcza pogorszenie po wcześniejszej poprawie. Równie istotne są nawroty, ponieważ kilka epizodów w roku niemal zawsze wskazuje na czynnik podtrzymujący chorobę.

Na konsultację laryngologiczną warto zgłosić się, gdy:

• objawy trwają dłużej niż 10 dni albo wyraźnie się nasilają po początkowej poprawie,
• zapalenie zatok nawraca kilka razy w roku,
• utrzymuje się wysoka gorączka, silny ból głowy lub zaburzenia widzenia,
• pojawia się obrzęk albo zaczerwienienie w okolicy oka,
• utrata węchu utrzymuje się mimo leczenia,
• nos pozostaje stale niedrożny, także poza infekcjami,
• dolegliwościom towarzyszy astma lub potwierdzona alergia.

Szczególnej czujności wymagają objawy sugerujące powikłania. Występują one rzadko, ale ich przebieg bywa groźny, ponieważ zatoki sąsiadują bezpośrednio z oczodołem i strukturami wewnątrzczaszkowymi. Nieleczone zapalenie zatok może szerzyć się na okoliczne tkanki i prowadzić do zapalenia tkanek oczodołu, a w skrajnych przypadkach do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, ropnia mózgu czy zapalenia tkanki mózgowej. Nagły, bardzo silny ból głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości, podwójne widzenie oraz narastający obrzęk oczodołu to objawy wymagające pilnej pomocy medycznej, a nie kolejnej dawki leku przeciwbólowego.

Podczas wizyty laryngolog ocenia przyczynę dolegliwości i wyklucza nieprawidłowości anatomiczne, takie jak skrzywienie przegrody nosowej czy polipy nosa. W razie potrzeby kieruje na badania obrazowe lub testy alergiczne, a następnie dobiera leczenie do konkretnego przypadku. Dzięki diagnostyce prowadzonej na miejscu, w tym badaniu endoskopowemu, wiele wątpliwości udaje się rozstrzygnąć już podczas jednej konsultacji. Pacjent wychodzi wtedy z gabinetu nie tylko z receptą, ale też z planem postępowania na kolejne tygodnie.

Źródła:

P. Wardas, J. Markowski, A. Piotrowska-Seweryn, Standardy w przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych, Forum Medycyny Rodzinnej, tom 8, nr 4, s. 159–168 (2014)

M. Arcimowicz, Ostre zapalenie zatok przynosowych w codziennej praktyce, Otolaryngologia Polska, 75(4), s. 40–50 (2021)

P. Rapiejko, P. Talik, D. Jurkiewicz, Nowe możliwości leczenia ostrego zapalenia zatok przynosowych zgodnie z EPOS 2020, Otolaryngologia Polska, 76(1), s. 29–39 (2021)

J. Woś, A. Remjasz, Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, Polski Przegląd Otorynolaryngologiczny, 8(1), s. 16–26 (2019)

W. J. Fokkens, V. J. Lund, C. Hopkins i wsp., European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020 (EPOS 2020), Rhinology, 58, supl. 29, s. 1–464 (2020)