eGFR – co to jest i jakie są normy?
eGFR, czyli szacunkowy współczynnik filtracji kłębuszkowej, to wartość, która określa wielkość przesączania kłębuszkowego w jednostce czasu. W praktyce mówi, ile mililitrów osocza nerki są w stanie oczyścić w ciągu minuty. Kłębuszki nerkowe działają jak bardzo precyzyjne sito: w wyniku filtracji przepływającej krwi powstaje mocz pierwotny, którego dobowa objętość sięga u zdrowej osoby około 180 litrów. Zdecydowana większość tej objętości zostaje następnie wchłonięta z powrotem, a na zewnątrz wydalane jest półtora do dwóch litrów moczu ostatecznego.
Bezpośredni pomiar wskaźnika GFR wymagałby zastosowania metod izotopowych lub klirensu inuliny, co jest czasochłonne i zarezerwowane dla nielicznych sytuacji. Dlatego w praktyce klinicznej badanie GFR szacuje się na podstawie stężenia kreatyniny w surowicy krwi. Kreatynina powstaje w mięśniach i jest wydalana niemal wyłącznie przez nerki, więc jej narastanie we krwi pośrednio świadczy o pogarszającej się pracy nerek. Wynik oblicza się najczęściej za pomocą równania CKD-EPI. U dorosłych stosowane jest obecnie równanie CKD-EPI 2021, które uwzględnia stężenie kreatyniny, wiek i płeć pacjenta, bez stosowanego dawniej współczynnika rasy. Dawniej niektóre wzory brały pod uwagę także rasę pacjenta, jednak od tego rozwiązania stopniowo się odchodzi. Wartość podaje się w ml/min/1,73 m², czyli w przeliczeniu na standardową powierzchnię ciała.
Wartość eGFR wynosząca 90 ml/min/1,73 m² lub więcej odpowiada prawidłowej lub wysokiej filtracji kłębuszkowej. Wynik 60–89 ml/min/1,73 m² oznacza łagodnie obniżoną filtrację, jednak sam w sobie nie pozwala rozpoznać przewlekłej choroby nerek, jeśli nie występują inne cechy ich uszkodzenia. Utrzymywanie się eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² przez co najmniej trzy miesiące spełnia jedno z kryteriów rozpoznania przewlekłej choroby nerek. Wartości poniżej 30 ml/min/1,73 m² oznaczają znaczne upośledzenie funkcji nerek, natomiast eGFR poniżej 15 ml/min/1,73 m² odpowiada kategorii G5 i wymaga ścisłej opieki nefrologicznej. U części pacjentów na tym etapie konieczne jest przygotowanie do leczenia nerkozastępczego, jednak decyzja o rozpoczęciu dializ nie zależy wyłącznie od wartości eGFR.
Przewlekła choroba nerek dzieli się na pięć stadiów, wyodrębnionych właśnie na podstawie przedziałów wartości GFR:
Jak interpretować konkretny wynik eGFR?
| Wynik eGFR (ml/min/1,73 m²) | Interpretacja |
| ≥ 90 | Oznacza prawidłową lub wysoką filtrację kłębuszkową. Nie wyklucza jednak choroby nerek, jeśli występują inne nieprawidłowości, na przykład albuminuria. |
| 60–89 | Oznacza łagodnie obniżoną filtrację. Sam taki wynik nie jest wystarczający do rozpoznania przewlekłej choroby nerek. |
| 45–59 | Umiarkowanie obniżona filtracja. Jeżeli taki wynik utrzymuje się przez co najmniej trzy miesiące, spełnia kryterium przewlekłej choroby nerek. |
| 30–44 | Oznacza wyraźne ograniczenie funkcji nerek wymagające oceny lekarskiej. |
| 15–29 | Znacznie obniżona filtracja |
| < 15 | Niewydolność nerek. |
Sama wartość eGFR nie wystarcza do pełnej oceny funkcji nerek. W kategoriach G1 i G2 przewlekłą chorobę nerek rozpoznaje się wtedy, gdy przez co najmniej trzy miesiące występują również inne cechy uszkodzenia nerek, na przykład albuminuria, nieprawidłowości w osadzie moczu lub zmiany strukturalne stwierdzane w badaniach obrazowych. Szczególne znaczenie ma wskaźnik albumina/kreatynina w moczu (ACR), który pozwala ocenić ilość albuminy wydalanej z moczem. Połączenie wartości eGFR z oceną albuminurii umożliwia dokładniejszą ocenę ryzyka postępu choroby nerek i jej powikłań.
Badanie eGFR – kiedy warto je wykonać?
Wczesne stadium przewlekłej choroby nerek zwykle przebiega bezobjawowo, co jest jego największym problemem diagnostycznym. Osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, nadciśnienie tętnicze trudne do opanowania czy nocne oddawanie moczu pojawiają się zazwyczaj wtedy, gdy filtracja jest już wyraźnie ograniczona. Właśnie dlatego eGFR wylicza się rutynowo przy każdym oznaczeniu stężenia kreatyniny, a laboratoria podają go automatycznie obok wyniku podstawowego. Regularnie badać eGFR powinny przede wszystkim osoby z grup zwiększonego ryzyka.
Do sytuacji, w których badanie eGFR ma szczególne uzasadnienie, należą:
- cukrzyca typu 1 i typu 2, ponieważ nefropatia w przebiegu cukrzycy jest najczęstszą przyczyną schyłkowej niewydolności nerek,
- nadciśnienie tętnicze, zwłaszcza wieloletnie lub źle kontrolowane,
- choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca i miażdżyca,
- wiek powyżej 60 lat,
- obciążenie rodzinne chorobami nerek, w tym wielotorbielowate zwyrodnienie nerek,
- przebyte kłębuszkowe zapalenia nerek, śródmiąższowe zapalenie nerek oraz cewkowo-śródmiąższowe choroby nerek,
- nawracające zakażenia układu moczowego i kamica nerkowa,
- przewlekłe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz innych preparatów obciążających nerki,
- choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy,
- nieprawidłowości stwierdzone wcześniej w badaniu ogólnym moczu.
Poza profilaktyką badanie ma także znaczenie w monitorowaniu przewlekłych chorób oraz w bieżącej praktyce klinicznej. Wartość eGFR decyduje o doborze dawek wielu leków wydalanych przez nerki, między innymi antybiotyków, metforminy czy leków przeciwkrzepliwych. Przed podaniem środka kontrastowego w tomografii komputerowej znajomość funkcji nerek pozwala ocenić ryzyko powikłań. U pacjentów z rozpoznaną PChN tempo spadku eGFR w czasie mówi więcej niż pojedyncza wartość, ponieważ pokazuje dynamikę choroby. Częstość kontroli ustala lekarz i zależy ona od stadium choroby oraz chorób współistniejących.
eGFR – jak wygląda badanie i jak się do niego przygotować?
Od strony pacjenta jest to standardowe badanie krwi. Laboratorium oznacza stężenie kreatyniny w surowicy, a na jego podstawie automatycznie wylicza wartość eGFR. Samo oznaczenie kreatyniny i eGFR zwykle nie wymaga pobierania krwi o określonej porze ani specjalnego przygotowania. Jeżeli jednak badanie wykonywane jest razem z innymi parametrami, należy stosować się do zaleceń dotyczących całego pakietu badań.
Przed badaniem eGFR warto pamiętać o kilku zasadach:
- Unikać bardzo intensywnego wysiłku fizycznego w okresie poprzedzającym pobranie krwi.
- Nie spożywać bardzo dużej ilości mięsa bezpośrednio przed badaniem, ponieważ może to przejściowo zwiększyć stężenie kreatyniny.
- Zadbać o prawidłowe nawodnienie organizmu.
- Poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach, w szczególności preparatach kreatyny.
- Jeżeli kreatynina oznaczana jest razem z innymi badaniami wymagającymi pozostania na czczo, należy zastosować się do zaleceń laboratorium.
Intensywny wysiłek fizyczny może przejściowo zwiększyć stężenie kreatyniny, a tym samym spowodować pozorne obniżenie wyliczonego eGFR mimo prawidłowej funkcji nerek. Podobnie działa odwodnienie, które obniża wynik eGFR bez trwałego uszkodzenia miąższu. Niektóre leki, na przykład trimetoprim czy cymetydyna, zaburzają wydzielanie kreatyniny w cewkach nerkowych i zawyżają jej stężenie, nie zmieniając faktycznej filtracji. W wybranych przypadkach lekarz zleca dobową zbiórkę moczu z oznaczeniem klirensu kreatyniny; wówczas w dniu zakończenia zbiórki moczu pobiera się dodatkowo próbkę krwi. W niektórych sytuacjach lekarz może dodatkowo zlecić oznaczenie cystatyny C. Parametr ten jest mniej zależny od masy mięśniowej niż kreatynina i może zwiększyć dokładność oceny funkcji nerek, zwłaszcza wtedy, gdy eGFR wyliczony na podstawie kreatyniny może być mniej wiarygodny, na przykład u osób z bardzo małą lub bardzo dużą masą mięśniową.
Niski i wysoki eGFR – co może oznaczać wynik?
Wysoka wartość eGFR również powinna być interpretowana w kontekście wieku, stanu zdrowia i innych wyników badań. Zwiększona filtracja kłębuszkowa, określana jako hiperfiltracja, może występować między innymi w ciąży, otyłości oraz we wczesnych etapach niektórych chorób metabolicznych, w tym cukrzycy. Jednocześnie bardzo wysoki eGFR wyliczony na podstawie kreatyniny nie zawsze oznacza rzeczywiście zwiększoną filtrację, ponieważ na wynik wpływa między innymi masa mięśniowa. Znacznie częstszą przyczyną zawyżonego wyniku jest jednak sposób jego wyliczania. U osób z małą masą mięśniową, wyniszczonych, w podeszłym wieku, po amputacjach lub długo unieruchomionych powstaje mniej kreatyniny, więc wyliczony eGFR wypada lepiej, niż wynika to z rzeczywistej pracy nerek. Odwrotna sytuacja dotyczy sportowców i osób bardzo umięśnionych, u których wyższe stężenie kreatyniny zaniża wynik mimo prawidłowej czynności nerek. W takich sytuacjach pomocne może być oznaczenie cystatyny C lub wyliczenie eGFR na podstawie jednoczesnego oznaczenia kreatyniny i cystatyny C.
Wynik eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² powinien zostać oceniony przez lekarza w odniesieniu do wcześniejszych wyników, stężenia kreatyniny, badania moczu, albuminurii oraz aktualnego stanu pacjenta. Istotne jest przede wszystkim ustalenie, czy obniżenie filtracji pojawiło się nagle, czy utrzymuje się przewlekle. Ostre uszkodzenie nerek rozwija się w ciągu godzin lub dni, najczęściej wskutek odwodnienia, ciężkiej infekcji, wstrząsu, zatrucia lub działania leków nefrotoksycznych, i przy szybkim leczeniu bywa w pełni odwracalne. Przewlekła choroba nerek postępuje latami i prowadzi do nieodwracalnego zmniejszenia liczby czynnych nefronów. Za jej rozwojem stoją najczęściej nefropatia cukrzycowa i nadciśnieniowa, kłębuszkowe zapalenie nerek, cewkowo-śródmiąższowe zaburzenia nerek, wielotorbielowate zwyrodnienie nerek oraz przewlekłe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Nieleczona przewlekła niewydolność nerek może prowadzić do poważnej niewydolności narządu, a w konsekwencji do konieczności dializ. Dlatego nieprawidłowy wynik należy powtórzyć i skonfrontować z pozostałymi badaniami, a nie interpretować w oderwaniu od obrazu klinicznego.
Kiedy z nieprawidłowym wynikiem eGFR udać się do lekarza?
Pojedynczy wynik nieco poniżej normy nie jest powodem do paniki, ale nie powinien też zostać zignorowany. Przy niewielkim, przypadkowo stwierdzonym obniżeniu eGFR u pacjenta w dobrym stanie lekarz może zalecić ponowne oznaczenie kreatyniny i eGFR. Termin kontroli zależy jednak od wartości wyniku, wcześniejszych badań oraz stanu klinicznego. Znaczny lub nagły spadek eGFR może wymagać znacznie szybszej diagnostyki. Jeżeli eGFR pozostaje poniżej 60 ml/min/1,73 m² przez co najmniej trzy miesiące, spełnione jest jedno z kryteriów rozpoznania przewlekłej choroby nerek. Przy eGFR wynoszącym 60 ml/min/1,73 m² lub więcej do rozpoznania PChN konieczne jest stwierdzenie innych utrzymujących się cech uszkodzenia nerek. Szczególnie pilnej oceny wymaga nagły, znaczny spadek eGFR w porównaniu z wcześniejszymi wynikami, wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, szybko narastające obrzęki, duszność, nasilone wymioty lub odwodnienie oraz współistniejące istotne zaburzenia elektrolitowe.
Dalsze postępowanie ustala lekarz rodzinny, a przy utrwalonym spadku filtracji wskazana bywa konsultacja nefrologiczna. Standardowo wykonuje się badanie ogólne moczu, ocenę albuminurii, USG jamy brzusznej oraz badania w kierunku chorób prowadzących do uszkodzenia nerek. Leczenie zależy od przyczyny i stadium choroby, natomiast część zaleceń pozostaje wspólna: dobra kontrola glikemii i ciśnienia tętniczego, ograniczenie soli do około pięciu gramów na dobę, odpowiednia podaż płynów, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz unikanie leków obciążających nerki, zwłaszcza sięgania po niesteroidowe leki przeciwzapalne na własną rękę. Modyfikacja diety, w tym podaży białka, fosforu i potasu, powinna być ustalana indywidualnie, ponieważ zalecenia różnią się w zależności od stadium PChN. Samodzielne eksperymentowanie z suplementami, ziołami czy restrykcyjnymi dietami bywa dla nerek szkodliwe. Wcześnie rozpoznana choroba daje realną szansę na spowolnienie jej postępu, dlatego interpretację wyników badań najlepiej powierzyć lekarzowi.
Najczęstsze pytania o eGFR
Czy niski eGFR zawsze oznacza chorobę nerek?
Nie. Jednorazowo obniżony eGFR może wynikać między innymi z odwodnienia, przejściowego wzrostu kreatyniny lub innych czynników. Wynik należy interpretować razem z wcześniejszymi badaniami, badaniem moczu i stanem pacjenta.
Czy eGFR może się poprawić?
Tak. Jeżeli obniżenie eGFR wynika z odwracalnej przyczyny, na przykład odwodnienia lub ostrego uszkodzenia nerek, wynik może się poprawić. W przewlekłej chorobie nerek celem leczenia jest przede wszystkim zahamowanie lub spowolnienie dalszego pogarszania funkcji nerek.
Czy odwodnienie może obniżyć eGFR?
Tak. Odwodnienie może prowadzić do przejściowego wzrostu stężenia kreatyniny i obniżenia wyliczonego eGFR.
Jaki wynik eGFR jest niebezpieczny?
Nie istnieje jedna wartość, którą można interpretować w oderwaniu od stanu pacjenta. Szczególnej uwagi wymagają jednak wartości poniżej 60 ml/min/1,73 m², zwłaszcza jeśli utrzymują się przewlekle lub szybko się obniżają. Wynik poniżej 30 ml/min/1,73 m² oznacza znaczne ograniczenie funkcji nerek.
Czy eGFR obniża się z wiekiem?
Wartość eGFR przeciętnie zmniejsza się wraz z wiekiem, jednak obniżonego wyniku nie należy automatycznie przypisywać wyłącznie starzeniu się organizmu. Interpretacja zależy również od albuminurii, wcześniejszych wyników i innych cech choroby nerek.
Czym różni się eGFR od kreatyniny?
Kreatynina jest substancją oznaczaną bezpośrednio we krwi, natomiast eGFR jest wartością wyliczaną między innymi na podstawie jej stężenia, wieku i płci pacjenta. eGFR pozwala łatwiej ocenić stopień filtracji kłębuszkowej.
Czy można mieć chorobę nerek przy prawidłowym eGFR?
Tak. We wczesnych stadiach przewlekłej choroby nerek eGFR może pozostawać prawidłowy, a o uszkodzeniu nerek mogą świadczyć na przykład albuminuria, nieprawidłowości w osadzie moczu lub zmiany stwierdzone w badaniach obrazowych.
Źródła:
Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO), KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease, Kidney International (2024)
R. Gellert, A. Mastalerz-Migas, M. Krajewska, J. Ledwoch, Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia przewlekłej choroby nerek w POZ, z uwzględnieniem opieki koordynowanej (2024)
A. Jazienicka-Kiełb, Przewlekła choroba nerek w praktyce lekarza POZ — diagnostyka, obraz kliniczny, postępowanie (2022)
M. Renke, J. Parszuto, M. Rybacki, W. Wołyniec, P. Rutkowski, B. Rutkowski, Przewlekła choroba nerek — istotne informacje dla lekarza medycyny pracy (2018)
Ł. Zdrojewski, B. Rutkowski, MDRD czy CKD-EPI — rewolucja czy ewolucja? (2014)
E. Król, B. Rutkowski, Przewlekła choroba nerek — klasyfikacja, epidemiologia i diagnostyka (2008)
